Hôn nhân là một lĩnh vực quan trọng trong đời sống văn hóa xã hội, có sự khác biệt giữa các dân tộc, vùng miền, lứa tuổi, nghề nghiệp… mang ý nghĩa thiêng liêng, gắn liền với đời sống văn hóa vật chất và tinh thần không chỉ của đôi trai gái mà còn xác lập mối quan hệ gắn bó giữa hai gia đình, hai dòng họ. Người Cao Lan coi hôn nhân là sự kiện trọng đại, là dấu mốc đặc biệt trong nghi lễ vòng đời. Lễ thức hôn nhân bao gồm nhiều bước và mỗi bước đều chứa đựng các giá trị văn hóa đặc thù của tộc người.
Các bước/nghi lễ tiến hành trước đám cưới
Hằng năm, mỗi dịp xuân về hay thu tới, khi công việc nhà nông vãn, thanh niên nam nữ Cao Lan thường rủ nhau đi hát Sịnh ca mà theo cách nói của họ là: Đi chơi làng để hát. Từ những cuộc đi chơi làng để hát ấy, những đôi trai gái giao duyên, kết bạn, rồi hẹn ước tiến tới hôn nhân. Cũng nhờ các cuộc hát này mà thanh niên nam nữ Cao Lan có thể đi chơi với nhau hàng tuần từ làng này sang làng khác mà không bị gia đình hay cộng đồng ngăn cấm. Đó là những đêm hát vui vẻ, trữ tình, xóa đi những nhọc nhằn vất vả. Nhiều mối tình đẹp đã nảy sinh từ ấy, nhiều đôi nam nữ đã yêu nhau và tiến đến hôn nhân. Sau những cuộc đi chơi làng để hát ấy, họ có thể tự lựa chọn bạn đời mà không bị cha mẹ ngăn cấm, ép buộc. Có những đôi, gái hơn trai cả chục tuổi vẫn kết hôn với nhau vì yêu, vì say câu hát của bạn tình. Cũng có những trường hợp không tự đi tìm hiểu nhau qua các cuộc đi hát, thì nhà có con trai lớn đến tuổi trưởng thành, bố mẹ nói rõ ý định tìm dâu. Nếu người thanh niên đó, ngắm thấy cô gái nào vừa ý sẽ về đặt vấn đề với bố mẹ hoặc bố mẹ thấy cô gái nào chăm chỉ, nết na sẽ nói với con rồi nhờ mối giúp. Khi đã tìm được mối, gia đình nhà trai phải nhờ thầy xem ngày tốt rồi mang theo lễ vật là trầu cau và 12 chiếc bánh ẹt kéo (giống bánh gio nhưng ngắn chừng 20 cm và được gói bằng lá dong) sang nhà gái.
Một đám cưới của người Cao Lan phải trải qua nhiều bước với rất nhiều nghi thức bắt buộc. Các bước được tiến hành như sau:
Dạm ngõ (hiền sờn tềnh)
Ban đầu gia đình nhà trai chọn lấy một người làm mối, có thể là nam hoặc nữ, hợp tuổi với người con trai định cưới vợ, là người sống có nhân đức, hoà nhã với mọi người trong làng bản. Khi đó, ông/bà mối cùng một người nhà nữa (là bác hay chú của chàng trai) sang nhà gái dạm ngõ, khi đi mang theo lễ vật là vài quả cau, vài lá trầu, 1kg thịt lợn, 1 chai rượu. Lễ vật đó sẽ được đặt lên bàn thờ (cũng có khi chỉ là vài quả cau, vài lá trầu đặt trong hai bát ăn cơm sạch đặt lên bàn thờ nhà cô gái) làm lễ với tổ tiên của nhà gái. Sau nghi lễ, nhà gái sẽ làm cơm mời người đại diện nhà trai và ông mối, vừa ăn uống, vừa nói chuyện. Sau bữa cơm đó, đại diện nhà trai và ông mối trở về nhà. Sau 7 ngày, nếu không thấy nhà gái mang trả lại lễ vật là mọi việc tốt đẹp, nhà trai sẽ chuẩn bị mọi thứ để đến xin lá số (Lục mệnh). Cũng có nhiều trường hợp cha mẹ cô dâu đồng ý việc dạm ngõ của nhà trai nên trong lần gặp mặt đầu tiên không trả lại trầu cau. Tuy nhiên, cô gái nếu thấy không vừa ý với chàng trai thì có thể nói rõ với bố mẹ rồi tự mình trực tiếp mang trầu cau trả lại nhà trai để từ chối bằng nhiều lý do khác nhau.
Xin lá số, so tuổi hay còn gọi là lễ đặt trầu (pốt slam lưu)
Sau 5 hoặc 7 ngày, không có tín hiệu gì từ họ nhà gái (tức nhà gái đồng ý), nhà trai lại nhờ người làm mối sang xin lá số. Lần đi này, có ông mối cùng ông chú hoặc ông bác của chàng trai mang theo lễ vật là: 2 chai rượu, 8 quả cau, 8 lá trầu. Trước hôm đi, ông mối và người được cử đi cùng đến ngủ nhà người quen ở cùng làng với nhà cô gái đó. Qua một đêm yên lành không gặp ác mộng như thú kêu, hàng rào đổ thì sáng hôm sau, đại diện nhà trai mới đem 2 đĩa trầu cau (mỗi đĩa có 2 lá trầu, 2 quả cau sang nhà gái). Đến nhà gái, đồ sính lễ trầu cau đó được đặt vào 4 chiếc bát ăn cơm sạch (bát còn mới, không bị sứt, mẻ) và đặt lên bàn thờ. Bốn cái bát này đại diện cho hai bên họ nội, họ ngoại của nhà gái. Trong mỗi chiếc bát để 2 quả cau, 2 lá trầu và đặt lên bàn thờ. Nhà gái sai em gái của cô dâu hoặc nhờ cậu cô gái (tức cô dâu sau này) thịt một con gà làm cơm mời khách.
Ăn cơm xong, gia đình cô gái sẽ viết tên, tuổi, ngày giờ sinh của cô gái bằng chữ Nôm (của tộc người) vào một tờ giấy trắng, rồi bọc bên ngoài bằng một tờ giấy đỏ, đưa cho nhà trai mang về nhờ thầy xem bản mệnh cô gái có hợp với chàng trai hay không. Sau khi xin lá số về, nhà trai cũng lấy một lá số của con trai mình và ghi đầy đủ ngày tháng năm sinh vao đó. Rồi mang đi nhờ thầy xem giúp, nếu hai người tuổi hợp nhau, nhà trai lại có một lễ nhỏ nữa sang báo cho nhà gái biết, gọi là báo lá số. Tuy nhiên nếu lá số không hợp nhau, nhà trai cũng phải đi báo cho nhà gái biết.
Nhà trai khi xem thầy phán lá số hợp nhau, ngoài việc báo cho nhà gái biết, thì gia đình thịt một con gà báo cáo với tổ tiên, hỏi xem ý của tổ tiên. Nếu tổ tiên đồng ý thì cho ý kiến. Tổ tiên cho ý kiến bằng cách xem chân gà, nếu có điềm lành thì được, nếu điềm xấu thì phải xem xét lại.
Lễ đặt gánh – ăn hỏi (pôi tềnh lìu)
Báo lá số cho nhà gái và tổ tiên xong, vài ngày sau nhà trai xem ngày giờ tốt, rồi hẹn ngày sang nhà gái làm lễ đặt gánh. Để có thể làm lễ đặt gánh, ông chú hoặc bác chàng trai sẽ tìm người giã bánh dầy. Vì theo phong tục truyền thống của người Cao Lan, trong lễ đặt gánh, nhà trai sẽ phải chuẩn bị đồ lễ là 48 chiếc bánh dầy chay loại lớn, 2 con gà thiến, 2 lít rượu, 6 quả cau, 6 lá trầu. Sang bên nhà gái, hai bên gia đình cùng nói chuyện; theo lệ, nhà gái sẽ làm cơm mời gia đình nhà trai. Khi đang ăn, nhà trai mang 2 cái bát con ra đặt một đôi cau, lá trầu cùng ít tiền lẻ, sau đó mời nhà gái đưa ra yêu cầu đồ thách cưới.
Trong cộng đồng Cao Lan, việc thách cưới sẽ do các bác, các chú, các cậu của cô gái bàn bạc và quyết định. Tất cả những thứ nhà gái thách cưới được ghi vào một tờ giấy. Khi nhà trai đặt vấn đề, ông trưởng họ sẽ đại diện cho nhà gái ra lời thách cưới. Đồ thách cưới có thể xê dịch tùy theo định mức của nhà gái, nhưng thông thường (những năm từ 1986 trở về trước), người Cao Lan thường thách:
Tiền: 100 đồng, 2 nén bạc trắng
Thịt lợn: 120 kg
Gạo: 60 kg gạo tẻ (lậc shịp hẩu trăm)
Rượu: 60 lít (lậc shịp láu)
Đồ trang sức: 2 vòng tay, 1 đôi khuyên, 1 đôi thắt lưng màu
120 quả cau, 120 lá trầu
46 chiếc bánh dày nhỏ
Hai con gà sống thiến
Hai chiếc bánh dày to (Ẹc sầy) để cúng ma tổ tiên nhà gái và trả công người giúp cô gái trang điểm, mặc trang phục truyền thống
Ba túi thuốc lào (Sham zín keo)
Sau lễ ăn hỏi là thời kỳ hai họ đi lại và đôi trai gái có thời gian tìm hiểu nhau nhiều hơn. Thời gian này có thể kéo dài từ 1 đến 3 năm, tùy vào hoàn cảnh và quan niệm của mỗi gia đình. Từ lễ ăn hỏi tới lễ cưới kéo dài như vậy một phần cũng là vì đời sống kinh tế người Cao Lan trước đây còn nhiều khó khăn, sính lễ thách cưới của nhà gái lại khá nặng nề, nên cần phải có một thời gian dài cho nhà trai chuẩn bị. Cũng trong khoảng thời gian này, cô gái tiếp tục trồng bông, xe sợi, dệt vải may chăn màn, quần áo đủ dùng cho mình tới khi có con đầu lòng. Cô gái cũng phải may đủ 10 chiếc túi bằng vải sợi màu trắng, để tặng cho 10 người bạn trai của chồng mình trong ngày cưới. Với lý do này, các cô gái Cao Lan thường được chỉ dạy kỹ thuật khâu vá, thêu thùa từ rất sớm. Cô gái nào giỏi may vá, thêu thùa cũng là người vợ đảm đang, khéo léo trong coi sóc việc nhà chồng.
Xin ngày cưới
Sau khi chuẩn bị đầy đủ đồ sính lễ, thời gian cũng đã từ 1 đến 3 năm, nhà trai nhờ thầy xem ngày và nhờ ông mối sang báo cho nhà gái biết, lễ này gọi là xin ngày cưới. Nhà trai cử một người cùng ông mối mang một con gà, một chai rượu và 12 chiếc bánh dầy sang nhà gái, hai bên gia đình sẽ bàn bạc, định ngày tổ chức đám cưới cho đôi bạn trẻ.
Các bước/nghi lễ tiến hành trong và sau đám cưới
Tổ chức cưới
Trên bàn thờ gia tiên của người Cao Lan trong ngày đại lễ được đặt nhiều bát hương, thắp nhiều ngọn nến. Đồ cúng hôm ấy là một chiếc thủ lợn cắm theo cả một cái đuôi, một con gà trống to luộc chín đặt úp trên đĩa cùng với rượu, nước, trầu cau và bánh dày. Do người Cao Lan thờ cả họ nội và họ ngoại đến 3 đời, nên trong ngày tổ chức hôn lễ, trong hai họ nội, ngoại của gia đình có bao nhiêu người mất trong 2 năm trở lại đây, thì gia chủ sẽ phải thờ cúng tất cả. Vì thế, nhìn trên bàn thờ gia tiên trong ngày cưới, nếu gia chủ đặt bao nhiêu bát cơm xôi lồng tức là trong họ có từng ấy người đã mất.
Thông thường, khi định được ngay cưới, nhà gái sẽ tổ chức cưới hôm vào ngày hôm trước, nhà trai tổ chức cưới vào ngày hôm sau. Bao giờ cũng vậy, nhà trai đi đón dâu từ chiều hôm trước và ngủ lại nhà gái một đêm.
Nghi lễ đón dâu
+ Thành phần đoàn đón dâu
Đoàn người nhà trai đi đón dâu thường không đông, nhưng đầy đủ thành phần. Đoàn đón dâu của nhà trai gồm 6 người: ông mối (ông mòi), một người đưa đường khoảng 30 – 40 tuổi, giỏi ca hát để làm chủ trong các cuộc hát đối đáp với nhà gái (thường là ông cậu chàng trai), gọi là tằu pu, một người ghánh đồ lễ do nhà gái thách cưới (tạm pu), em gái của chú rể (chíp mâu hay còn gọi là pá chíp) có nhiệm vụ theo sát chú rể từ lúc bắt đầu đi đón dâu cho đến khi đón được dâu trở về nhà, chú rể (lậc cừi mộ) và phù rể (pờn lậc cừi mộ). Theo phong tục của người Cao Lan, trong số những người của đoàn đón dâu, thì ông mòi, tằu pu, lậc cừi mộ và chíp mâu được cầm ô đen che.
+ Các nghi lễ khi đón dâu
Trước khi ra khỏi nhà, thầy cúng sẽ đứng trước bàn thờ gia tiên làm lễ cúng, gọi là lễ mở đường với mục đích cầu xin tổ tiên sẽ phù hộ để đoàn đón dâu đi đường được an toàn, mọi công việc diễn ra thuận lợi, tốt đẹp. Trước khi đi, thầy cúng làm thủ tục xin âm dương trên bàn thờ tổ tiên. Sau đó, đoàn đón dâu sẽ tập trung ở sân trước nhà để thầy làm lễ. Thầy vỗ hai tay vào nhau bắt quyết rồi đi xuôi xuống đoàn người, sau đó vòng trở lên, tay thầy cầm ô, lấy đầu sắt trên ô vẽ một hình bát quái xuống đất, rồi giơ tay xòe ô giương cao để những người đi đón dâu lần lượt chui qua tay cầm ô của thầy.
+ Đồ sính lễ
Đồ lễ mang sang nhà gái đón dâu gồm: hai con gà trống thiến thật đẹp còn sống cho vào hai chiếc lồng tre dán giấy đỏ; hai con gà con (khoảng 0,5 kg/con) đã làm sạch, luộc chín, được xiên song song, quay đầu vào nhau, giang đôi cánh hình cánh phượng bằng hai thanh tre và quấn giấy dó. Đôi gà này được gọi là đôi phượng hoàng (phùng vùng) để dâng tổ, báo cáo tổ tiên biết là người con gái trong gia đình đi lấy chồng; 24 bánh dầy nhỏ để cúng ma nhà gái (những người trong họ đã mất); 12 vuông vải đen, 12 vuông vải trắng gọi là cẩm lây bọc giấy đỏ hai đầu (để biếu bố mẹ vợ trả công nuôi dưỡng, thể hiện lòng hiếu thảo của chú rể đối với bố mẹ vợ); trầu cau (8 hoặc 10 quả); thuốc lá (1 bao); bánh kẹo (1 gói bánh, 1 gói kẹo); hai nậm rượu (chai 0,65 lit) và một gói bọc giấy đỏ (trong đó có 1 bát gạo, phía dưới có 1 đồng bạc trắng, 1 mảnh giấy đỏ gọi là “Hồng phài” ghi giờ lễ tổ, giờ đón dâu, hướng xuất hành, giờ lễ tơ hồng…). Đặc biệt, trong đám cưới của người Cao Lan, khi đi đón dâu, bao giờ cũng phải mang theo đôi bánh dầy to có dán giấy đỏ, bên trên có ngôi sao 5 cánh gọi là ẹt sầy (mỗi chiếc bánh được làm từ 2 kg gạo nếp), một chiếc đặt lên bàn thờ cúng tổ tiên nhà gái, một chiếc dành để trả công cho người trang điểm, giúp cho cô dâu mặc trang phục truyền thống. Một con dao nhỏ cũng luôn được mang theo để thày làm lễ xua đuổi tà ma dọc đường và cũng là đạo cụ để thày làm phép khi tiến hành các nghi lễ. Đi theo đoàn, còn có một người cầm một con dao quắm đi trước làm nhiệm vụ phát đường, trên đường đi nếu thấy cây hoặc dây leo chắn ngang đường thì người đó cầm dao phát đi, hoặc nếu thấy tảng đá chắn ngang đường thì đẩy dẹp vào… Nếu như nhà ở xa phải đi từ sáng sớm và họ ở lại bên nhà gái qua đêm, trên đường đi họ vừa đi vừa hát, tuy đường xa mệt mỏi nhưng trong lòng ai cũng thấy vui.
Theo phong tục của người Cao Lan, đồ sính lễ mang đi đón dâu ngoài những thứ mang tính bắt buộc ở trên, nhà trai còn phải đem hai đĩa trầu cau sang nhà gái, một đĩa để thông báo rằng nhà trai đã đến và đĩa trầu cau khác để làm cheo (xưa lệ nộp cheo là 2, 3 hào bạc thật cho ông khán bán (khán trại); một con gà, 1 đĩa xôi, 1 chai rượu và trầu cau giao cho ông giáp trưởng để làm mâm cỗ mời các cụ có tuổi trong làng đến ăn mừng).
Tất cả đồ lễ được đặt trong hai chiếc sảo to do tạm pu gánh bằng một đôi quang tre. Quang sảo và đòn gánh cũng được dán giấy đỏ. Theo quan niệm của người Cao Lan, việc dán giấy đỏ trên đồ sính lễ và quang gánh để mang lại may mắn và hạnh phúc cho đôi vợ chồng trẻ.
+ Thủ tục xin đón dâu
Sau khi chuẩn bị xong đồ lễ và các nghi thức khác, đoàn đón dâu đi thẳng đến nhà gái. Trước cổng nhà cô gái đã được ông chú hoặc ông cậu đặt một cái ghế. Trên ghế để 1 bộ ấm chén đã được pha trà sẵn (1 xuyến, 4 chén). Nhà gái rót nước mời mọi người trong đoàn đón dâu, tằn pu lấy một cái bát đựng hai quả cau xin phép được vào nhà. Lúc đó, nhà gái sẽ cho hai cô gái chưa chồng hoặc hai cháu gái nhỏ cầm hai dây vải, một dây đỏ, một dây xanh đứng chăng dây ở bậc thang lên nhà (trước đây, người Cao Lan ở nhà sàn). Cuộc hát Sịnh ca (hát đám cưới) giữa nhà trai và nhà gái bắt đầu. Họ bắt đầu hát từ khi mới gặp nhau, chào hỏi cũng bằng câu hát, mọi nghi lễ nhỏ hay lớn họ cũng mượn lời ca câu hát để thay lời nói. Trong đám người đi đón dâu này, ai cũng phải biết hát và khi đến nhà gái, họ phải hát đối đáp với những người bên kia, nếu thua thì không được đón dâu về.
Nhà gái luôn hát trước với khoảng 4 bài đầu tiên, nội dung của những bài hát này là chào hỏi, sau đó, tằu pu – người dẫn đường, đại diện cho họ nhà trai sẽ hát trả lời (trong túi tằu pu bao giờ cũng có sẵn tiền, bánh kẹo để nếu hát không lại nhà gái sẽ phải trả tiền, để tiếp tục thực hiện các nghi thức). Cuộc hát thường kéo dài 1 – 2 tiếng đồng hồ nhà gái mới cho nhà trai vào nhà. Khi vào đến trong nhà, thầy cúng sẽ dùng một que hương, một bát nước, chiếc ô và một con dao nhỏ để phù phép trên chiếc giường mà nhà gái đã dành cho nhà trai ngồi để tà ma nhà gái không làm hại nhà trai. Khi hai họ đang trò chuyện, uống nước, uống rượu, tằu pu sẽ mang những tờ giấy đã viết bằng chữ Nôm bọc trong giấy Hồng phài ra trình với ông cậu của cô dâu. Đây là giấy đã ghi rõ gia phả nhà gái, năm sinh tháng đẻ của cô dâu, chú rể, những đồ lễ mà nhà gái đã thách cưới, giờ cô dâu ra cửa… Ông cậu của cô dâu sẽ kiểm tra lại những đồ thách cưới nhà trai mang đến xem đủ như đã thách/thỏa thuận từ trước chưa.
Lúc này, em gái chú rể (chíp mâu) được đưa vào buồng cô dâu. Thầy cúng lấy một cái sàng trên đặt 4 cái bát, trong mỗi bát để 1 quả cau, 1 lá trầu (đại diện cho hai họ nội, ngoại), một cái bát đựng tờ giấy ghi rõ ngày giờ cô dâu ra cửa, giờ cô dâu về nhà chồng…, đặt lên bàn thờ báo cáo và xin phép tổ tiên. Nhà gái đã chuẩn bị xong cơm tối, hai họ ăn cơm, uống rượu vui vẻ. Cả đêm hôm đó hai bên dường như không ai ngủ, họ hát và uống rượu suốt đêm.
Đại diện họ nhà trai dâng lễ vật lên bàn thờ gia tiên nhà cô gái, lúc này là đôi phùng vùng (phượng hoàng) cao sang bay vào cửa chính (nhập đại môn). Sau đó, nhà trai bắt đầu phân phát trầu cau cho mọi người, trước hết là các cụ cao tuổi trong họ đang ngồi ăn cỗ, rồi đến những người họ hàng, làng xóm đến dự lễ cưới.
Khi trời sáng, đến giờ tốt nhà trai xin phép được đón dâu về. Nhà gái dọn cỗ mời nhà trai và khách ăn, rồi tiễn cô dâu về nhà chồng. Cô dâu chú rể được hướng dẫn làm lễ gia tiên xong thì về nhà trai. Trước đó thì cô dâu (lìu mộ), phù dâu (pờn) cùng người xách đồ cho cô dâu (pẹ phà) đã ở bên ngoài từ trước và luôn xuất hành vào giờ Dần (từ 3 giờ sáng).
+ Nghi thức khi đưa dâu về nhà chồng
Theo phong tục người Cao Lan, trước khi xuất giá, cô dâu với trang phục truyền thống phải đi ra khỏi nhà vài bước rồi quay lại nhà nghỉ ngơi, ăn uống cùng bạn bè đến chia vui.
Thầy cúng lúc này sẽ dùng con dao làm phép trước cửa nhà để chọn giờ rước dâu đi. Khi ra cửa, anh trai của cô dâu phải cõng em qua giọt gianh nhà, nếu không có anh trai, thì trong gia đình phải cử một người cầm chiếc nón che vào đầu cô dâu và dắt qua giọt gianh. Cũng có khi, nghi thức này được thực hiện bởi người chị gái, hay chị dâu (người đã có chồng, con và ăn ở hòa thuận, quàng 3 vuông vải lên vai rồi cõng em gái ra cửa đi làm dâu (thực ra chỉ là đặt tay lên vai), sau đó trao cho chú rể. Gia đình nhà gái trao con cho bên họ nhà trai, họ gửi gắm con gái mình cho họ nhà trai, mong bên thông gia coi như con cái mình, có gì không phải thì dạy bảo thêm. Hai bên gia đình chia tay nhau một cách bịn rịn, nhà gái đứng nhìn theo đến khi đám nhà trai đi khuất vào rặng núi. Bên nhà gái cũng cử một số người đại diện đưa con về nhà chồng, đoàn gồm: ông chú, ông bác, cô dâu và phù dâu. Khi qua cửa, cô dâu sẽ tung hai đồng xèng, nếu đồng xèng rơi vào bên trong, con cái sẽ giống nhà gái, nếu rơi ra bên ngoài, con cái sẽ giống bên nhà trai. Cũng có đám cưới, trước khi ra khỏi nhà, cô dâu sẽ nhét 1 đồng xèng hay một miếng trầu vào khe cửa, theo quan niệm của người dân Cao Lan, là để phúc lộc cho cha mẹ đẻ của mình.
Về đến nhà trai, một cô em gái của chú rể (chíp mâu hay pá chíp) sẽ bưng một chậu thau nước nóng và cầm trên tay hai đĩa trầu cau. Cô dâu đón đĩa trầu cau đặt lên bàn thờ làm lễ. Khi cô dâu bước vào nhà, người Cao Lan cũng có tục như người Kinh là mẹ chồng phải tránh ra sau nhà một lúc (quan niệm của đồng bào cho rằng làm như thế, để mẹ chồng nàng dâu đỡ xung khắc). Lúc này ông trưởng họ đứng trước bàn thờ khấn vái ma tổ tiên làm lễ nhập chủ cho cô dâu.
Lễ nhập chủ
Để trở thành thành viên chính thức của gia đình, cô dâu được ông chú (hoặc ông cậu), là người biết cúng làm lễ nhập chủ mới. Trong lễ này, ông chú (hoặc ông cậu) sẽ nói rõ tên, tuổi cô dâu, là con thứ mấy trong gia đình, thuộc họ gì… rồi làm thủ tục cúng gia tiên. Sau đó, bữa cơm được dọn ra, cả nhà ăn uống vui vẻ.
Lễ tơ hồng
Đây là một thủ tục bắt buộc đối với các cặp vợ chồng khi kết hôn. Nhà trai đã chuẩn bị sẵn một cái sàng, trong đó để một cái áo của chú rể và một cái khăn cho cô dâu cùng hai chén rượu (trong mỗi chén để một chiếc nhẫn bạc); hai chiếc đĩa nhỏ trên để hai miếng gan lợn và 200 hay 400 đồng tiền mặt (phải là số chẵn). Chú rể dắt tay cô dâu đến trước bàn thờ gia tiên, cùng nâng cao dải lụa hồng để ông mối làm lễ tơ hồng. Ông dùng hai tay chao đi chao lại hai chén rượu, rồi cho hai tay luồn dưới vạt áo làm hình tượng âm dương giao hòa, sau đó đưa hai chén rượu chéo nhau cho cô dâu và chú rể. Hai người (tức cô dâu chú rể) nhận hai chén rượu và uống một ngụm nhỏ. Người Cao Lan quan niệm, chén rượu đó đã được thầy mối đặt bùa yêu, nên khi uống vào, hai vợ chồng sẽ yêu thương nhau suốt đời. Ông mối trao chiếc nhẫn trong chén rượu bên tay phải cho cô dâu, bên tay trái cho chú rể. Các thủ tục hoàn tất, cô dâu được đưa vào buồng và từ lúc này, cô dâu sẽ ít ra ngoài (thể hiện sự lễ phép, dịu dàng và gia giáo). Trong buồng, cô dâu và chú rể sẽ ăn hai miếng gan lợn được chíp mâu đặt trên sàng bưng vào, chíp mâu cũng bưng mâm cơm vào cho cô dâu ăn gọi là “bữa ăn lấy giờ vào nhà”.
Ở bên ngoài, nhà trai đã chuẩn bị sẵn cơm rượu và mời họ nhà gái. Cuộc hát cũng bắt đầu và kéo dài tới sáng hôm sau. Đêm hôm đó, pẹ phà, Nơợ – bạn của cô dâu(cô gái chưa chồng, ngoan ngoãn, lễ phép) ngủ cùng với cô dâu. Gà gáy, cô dâu (lìu mộ) ra giếng đầu nhà lấy nước về đun. Chíp mâu cũng lấy nước nóng mang đến cho cô dâu, chú rể rửa mặt.
+ Lễ lại mặt (các bước qua lại giữa nhà trai, nhà gái)
Khi mọi người trong gia đình ăn sáng xong, cô dâu lấy hai cái bát đựng hai quả cau, hai lá trầu và 400 đồng rồi xin phép bố mẹ, ông bác, ông cậu… để về nhà mình lại mặt. Xong xuôi, chíp mâu lấy nón đưa chị dâu đi đường về nhà gái lại mặt. Cô dâu trả công cho em gái một ít tiền. Nhà trai cho Nơợ một con gà mái làm giống.
Hai vợ chồng về nhà ngoại làm lễ lại mặt và ngủ lại đó một đêm. Sáng hôm sau, nhà trai lại gói 12 bánh nếp mang sang nhà gái làm quà và đón dâu về. Khoảng 5, 6 ngày sau, chị hoặc em gái cô dâu lại sang đón đôi vợ chồng mới về nhà gái chơi một hôm rồi hôm sau họ tự về ở hẳn bên nhà chồng. Đêm hôm đó, chú rể mới chính thức được nhập phòng và từ đây, đôi vợ chồng sẽ chung sống với nhau đến trọn đời.
+ Tạ ơn mối
Ông mối (mòi) có vai trò đặc biệt quan trọng trong lễ cưới và suốt những năm tháng chung sống của đôi vợ chồng, nên sau ngày cưới 1, 2 ngày, cha mẹ chú rể sẽ xem ngày và hẹn ông mối để được sang chơi. Khi đi, đôi vợ chồng mới cưới mang theo một con gà trống thiến và một đùi lợn trước (khoảng 15 – 20 kg) để tạ ơn. Ông mối đã chuẩn bị sẵn 1 cặp săng căng (nhẫn) và sắm cho cô dâu, chú rể mỗi người hai mét vải, cho bạn dâu, bạn rể mỗi người một chiếc khăn mặt và coi dâu, rể như con cái trong gia đình. Ông mối làm cơm mời họ hàng, làng xóm đến ăn và thông báo với mọi người đã có thêm những người con mới.
Đôi vợ chồng trẻ sẽ ở lại ăn bữa cơm và coi ông/bà mối như bố mẹ đẻ “sống có tết, chết có tang”. Đối với bố, mẹ mối biết cúng, xem giờ để thực hiện các nghi lễ trong đám cưới thì tất cả các lễ vật mà cô dâu, chú rể mang tới sẽ được dùng hết. Nếu bố, mẹ mối không biết cúng, xem giờ, làm lễ mà phải nhờ một thầy cúng khác thì các lễ vật trên được ông mối chia đôi, rồi chuyển một nửa cho thầy cúng.
Hôn nhân của người Cao Lan xưa được tiến hành qua nhiều bước với việc thực hiện nhiều nghi thức khác nhau thể hiện phong phú, sống động nét văn hóa hồn hậu, chất phác và tình cảm cộng đồng. Những cuộc hôn nhân của đồng bào chứa đựng giá trị nhân văn sâu sắc, coi hôn nhân là công việc hệ trọng của đời người và những nghi thức do hai gia đình, hai họ và cộng đồng làng xã thực hiện đều hướng tới hạnh phúc lâu bền của đôi vợ chồng trẻ, hướng tới xây dựng một cộng đồng phát triển bền vững./.
Trần Ái Vân – Khoa Thể thao và Du lịch
Một số hình ảnh trong nghi lễ hôn nhân
